حقوق مالکیت فکری یکی از حقوق اساسی و مهم اشخاص است به نحوی که با گسترش روزافزون اختراعات و اکتشافات، تالیفات و محصولات فکری و فرهنگی، حوزه شمول و نفوذ این حقوق به شدت افزایش یافته است. علاوه بر این، در کشورهای توسعه یافته ، این حقوق در کنار سایر حقوق فردی و مسلم افراد، مثل حق حیات (right to life ) ، حق تعیین سرنوشت (self-determination) و حق آزادی، قرار گرفته و حتی در بعد بین المللینیز همیت این حقوق تا آنجا پیش رفته که سازمان جهانی مالکیت فکری (WIPO) بعنوان چهارمین سازمان بزرگ بین المللی وابسته به سازمان ملل متحد شناخته شده است . هم چنین مقررات سازمانی جهانی مالکیت فکری یکی از ارکان اصلی قوانین سازمان تجارت جهانی (WTO) را تشکیل می دهد.

نشان مالکیت فکری همراه با لوگوی آپلا

مالکیت فکری در ایران

با گسترش فناوری اطلاعات و افزایش حجم تجارت در کشورمان و پذیرش ابتدایی درخواست عضویت ایران در سازمان تجارت جهانی در سال 2005 ، جایگاه مهمی میان حقوقدانان و پزوهشگران پیدا کرد. از طرف دیگر با گذشت زمان از تصویب قوانین داخلی در حمایت از قوانین مالکیت فکری و تجارت جهانی ، تکمیل این قوانین ضرورت پیدا کرد و از این رو، پیشنویس طرح ثبت اختراعات ، طرحهای صنعتی ، علایم و نامهای تجارتی و پیشنویس لایحه حمایت از حقوق مالکیت ادبی و هنری به مجلس شورای اسلامی ارایه شد که لایحه اول مزبور در تاریخ 07/08/1386 به تصویب کمیسیون قضایی-حقوقی مجلس تحت عنوان «قانون ثبت اختراعات ، طرحهای صنعتی و علایم تجاری» رسید. و مجلس نیز با اجرای آزمایشی آن به مدت پنج سال موافقت کرد. با پایان یافتن مدت یاد شده مجددا مجلس شورای اسلامی مدت اجرای این قانون را یکسال دیگر تمدید کرد.

کلیات

مالکیت معنوی یا فکری، حقوقی است که دارای ارزش اقتصادی بود و قابل داد و ستد میباشد با این تفاوت که موضوع آنها شی معین مادی نیست. این حقوق عمدتا به موضوعاتی می پردازد که زاییده فکر و اندیشه انسان و مرتبط با آفریده های ذهنی اوست. به بیان دیگر، موضوع این نوع مالکیت ذاتا غیر قابل لمس بوده و عبارت از وجهی از دانش و اطلاعات است که در محصولات فیزیک یا روند تولید آنها تجلی یافته است. این حقوق، فارغ از هرگونه شروط قراردادی ، حقوقی را برای پدید آورنده اثر معتبر شناخته و مقرر می دارد و افراد جامعه را مکلف به رعایت آن می کند.

در تقسیم بندی مالکیت فکری به دو مورد زیر میتوان اشاره کرد:

-مالکیت صنعتی (industrial property) ، که شامل اختراعات ، مدلهای اشیا مفید ( اختراعی که از پیچیدگی کمتری برخوردار است) ،علایم و نامهای تجارتی ، علایم خدماتی ، نشانه های مبدا یا اسامی مبدا ( در کنوانسیون پاریس از اسامی مبدا و در موافقتنامه ترپس از نشانه های جغرافیایی بعنوان مصادیق مالکیت صنعتی نام برده شده)  و جلوگیری از رقابت ناسالم ، اسرار تجاری ، طرحهای  ساخت مدارهای یکپارچه و نشانه های جغرافیایی می شود.

-مالکیت ادبی و هنری( literal and artistic property) : شامل آثاری چون کتاب، رساله، نمایشنامه ،شعر، ترانه، سرود، آثار سینمایی ،رادیویی و تلویزیونی ، نقاشی ، تصویر ، اثر معماری، اثر عکاسی و نظایر آن و حقوق مرتبط با حق مولف است.

بررسی نظام بین المللی

کنوانسیونهای مهم مرتبط با مالکیت صنعتی و ادبی-هنری

-کنوانسیون پاریس 1883

این کنوانسیون به منظور حمایت از طرحهای صنعتی نوشته شد، که مقررات آن به سه بخش برخورد و حمایت ملی/حق تقدم در ثبت طرحها و قواعد کلی که در همه کشورها باید به طور یکسان مورد تبعیت واقع شوند تقسیم میشود.

ایران در اسفند 1337 با تصویب قانون اجازه الحاق ایران به اتحادیه عمومی بین المللی معرف به اتحادیه پاریس برای حمایت از مالکیت صنعتی و تجارتی و کشاورزی توسط مجلسین شورای ملی و سنا به کنوانسیون پاریس پیوست.

-موافقتنامه مادرید در ارتباط با ثبت بین المللی علایم

این موافقتنامه در یال 1891 به تصویب رسید. بر اساس این موافقتنامه ، اتباع کشورهای متعاهد میتوانند در تمتم کشور های عضو، حمایت از علایم قابل استفاده برای کالاها و خدمات خود را که در کشور مبداء به ثب رسیده اند تضمین کنند و این کار را با تشکیل پرونده برای ثبت علایم مزبور در دفتر بین المللی معنوی اشاره شده در کنوانسیون تاسیس سازمان جهانی مالکیت معنوی از طریق اداره مربوط در کشور مبدا( در ایران اداره مالکیت صنعتی) انجام هند.

-معاهده قانون علامت تجاری

این موافقتنامه در سال 1994 به تصویب رسید.بخش عمده این معاهده اختصاص به تشریفات اداره مالکیت صنعتی برای ثبت علایم تجارتی که در سه مرحله اظهارنامه ثبت،تغییرات پس از ثبت و تمدید اعتبار ده ساله آن، مورد بحث قرار گرفته است.

-معاهده قانون ثبت اختراع

این معاهده در سال 2000 در ژنو، بین 53 کشور و سازمان ثبت اختراع اروپایی، منعقد شد. هدف این معاهده ایجاد هماهنگی در رویه شکلی مانند سرایط لتزم جهت ارایه درخواست ثبت اختراع نمونه و محتوایی که درخواست مزبور باید حاوی آن باشد.

کنوانسیون های مربوط به حق ادبی هنری شامل: کنوانسیون برن سال 1886/ کنوانسیون جهانی حق مولف / معاهده کپی رایت سازمان جهانی مالکیت معنوی

اهمیت مالکیت فکری

نظام مالکیت فکری به عنوان یکی از حلقه های تکمیل کننده زنجیره توسعه کشورها از دیرباز مورد توجه سیاستکذاران کشورهای مختلف بوده است. این نظام از یکسو با تدوین مواد قانون لازم ، موجبات تامین امنیت قانونی مورد نیاز مبتکران، موسسات تحقیقاتی و شرکتهای سرمایه گذار را در امر نوآوری فراهم آورده و از سوی دیگر بعنوان یکی از اجزای سیستم ملی نوآوری نقش مهمی در ارتقای فرایند یادگیری به همراه دارد. در نهاین با نگاهی به تجربیات کشورهای صنعتی و تازه صنعتی شده جهان نشان می دهد که یکی از عوامل بسیار مهم در پیشرفت اقتصادی و تکنولوژی این کشورها ، برنامه ریزی نظام یافته برای ارتقا حمایت از مالکیت فکری است، چرا که مالگیت فکری نقش انکار ناپذیری در توسعه تکنولوژی کشورها بازی می کند.

 

برای آشنایی بیشتر با معاهدات مالکیت فکری، این مقاله را مطالعه کنید.